সংঘোত্তৰকাল বা কাব্যকাল (Kavya Period)

সংঘোত্তৰকাল বা কাব্যকাল (Kavya Period)

জয়ন্ত দত্ত

         বিদ্বানসকলে অনুমান কৰে যে কিছুমান অজ্ঞাত কাৰণত শেষৰজন তামিল কবি পৰিষদ ইশাৰ দ্বিতীয় শতাব্দীৰ অন্তিম চৰণত তেওঁৰ সাহিত্য কৃতিসমূহ ধ্বংস্তুপত পৰিণত হয়৷ তথাপিও সেই সময়ত সাহিত্যসমূহ চেগা-চোৰোকাকৈ প্ৰচলিত হৈ থাকিল৷ সংঘোত্তৰকাল আছিল স্পষ্ট ৰূপত কাব্যচচাৰ্ৰ যুগ৷ তাৰপাছত বৃহৎ আৰু লঘু কাব্যৰ যুগ আৰম্ভ হয়৷ সেয়েহে এই সময়ক কাব্যকাল বুলি কোৱাত দ্বিমত থাকিব নোৱাৰে৷ এই সময়ত ৰচিত পাঁচখন সবৰ্শ্ৰেষ্ঠ কাব্যক ‘পঞ্চবৃহৎ কাব্য’ আখ্যা দিয়া হৈছে৷ সেই কাব্যসমূহৰ নাম  শিলপ্পদিকাৰম,  মণিমেকলই,  জীৱক চিন্তামণি, বলয়াপতি, কুণ্ডলকেশি৷

        স্বামীনাথ আয়াৰৰ  প্ৰয়াসৰ ফলতেই এইবোৰৰ প্ৰথম তিনিখন সম্পাদিত ৰূপত ব্যাখ্যাসহ প্ৰকাশ হৈছিল৷ এই গ্ৰন্থসমূহৰ প্ৰকাশে প্ৰাচীন তামিল সাহিত্যৰ ইতিহাসক পোহৰাই তোলে৷ দৰাচলতে ই একক সাহিত্যৰ জগততে আবদ্ধ নাথাকি ইতিহাস জগতৰ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়৷ সেই কৰ্মৰ কাৰণে স্বগীৰ্য় স্বামীনাথ আয়াৰৰ ওচৰত ইতিহাসবিদসকলো ......ণী হৈ ৰ’ব৷

তামিল আৰু তামিল সাহিত্যৰাজিঃ

        পাঁচখন বৃহৎ কাব্যৰ উপৰিও এই যুগত ৰচিত আন পাঁচখন লঘু কাব্যও বিখ্যাত আছিল৷ সেইসমূহ হৈছে নীলকেশী, শুলামণি, য়শোধৰা কাব্য, নাগ কুমাৰ কাব্য  আৰু উদয়ন কুমাৰ কাব্য ৷ কৌতূহলৰ বিষয় এয়ে যে এই দহখন কাব্য জৈন আৰু বৌদ্ধ কবিসকলৰ দ্বাৰা ৰচিত হৈছিল৷

        শিলপ্পাদিকাৰম নাটকীয় শৈলীত ৰচিত সবৰ্সুন্দৰ কাব্য৷ ইয়াৰ ৰচক হ’ল ইলংগো অডিকল  [ৰাজভ্ৰাতা]৷   ইলংগো জৈন ধৰ্মৰ অনুগামী আছিল৷ শিলপ্পাদিকাৰমৰ ভূমিকাত কোৱা হৈছে যে তাত বৰ্ণনা কৰা কথাবোৰ লেখকৰ জীৱনতেই সংঘটিত হৈছিল৷ কিন্তু বিদ্বানসকলে মন্তব্য আগবঢ়ায় যে কবিয়ে  এক প্ৰচলিত লোক কথাক গুৰুত্ব দিহে এই কাব্য ৰচনা কৰিছিল আৰু তাত সজীৱতা ৰক্ষা কৰিবলৈ তৎকালীন সময়ৰ ছাঁ পেলোৱাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল৷ শিলপ্পাদিকাৰমৰ ৰচনা কালৰ সম্পৰ্কত পণ্ডিতসকলৰ মাজত মত বিৰোধ থকা দেখা যায়৷ যথেষ্ট সংখ্যক পণ্ডিতে মন্তব্য কৰে যে শিলপ্পাদিকাৰম ইশাৰ দ্বিতীয় শতাব্দীত ৰচনা কৰা হৈছিল৷ সংক্ষেপে শিলপ্পাদিকাৰমৰ কাহিনীভাগ আছিল এনে ধৰণৰ -

        চৌথ ৰাজধানী পুহাৰত কোৱলন  নামৰ বণিক কুমাৰ এজনৰ কন্নকি  নামৰ বণিক কন্যা এগৰাকীৰ লগত বিবাহ সম্পন্ন হৈছিল৷ তেওঁলোকে সুখী দাম্পত্য জীৱনো আৰম্ভ কৰিছিল৷ কিছু দিনৰ পাছত কোৱলনে মাধৱী  নামৰ নৰ্তকী এজনীৰ নৃত্য চাই মুগ্ধ হৈ তেওঁৰ লগতেই সহবাস কৰিবলৈ লয়৷ মাধৱী যদিও নৰ্তকী আছিল তথাপি কোৱলনৰ প্ৰতি তেওঁৰ প্ৰেম আছিল হৃদয়স্পৰ্শী৷

        কিছুদিনৰ পাছত ইন্দ্ৰ উৎসৱৰ দিনা কোৱলন আৰু মাধৱীয়ে পুহাৰ নগৰৰ সমুদ্ৰৰ পাৰত কাবেৰী নদীৰ সামুদ্ৰিক সংযোগ স্থলত বীণ বাদ্যৰে দুয়োৰে গীত গাবলৈ ধৰিলে৷ কোৱলনে এনে কিছুমান প্ৰেম-গীত গালে যে যিবোৰৰ ধ্বনিৰ অৰ্থবোধে মাধৱীক এক সন্দেহত ঘনীভূত কৰিলে৷ মাধৱীয়ে সেই গীতৰ আঁৰত কোৱলনৰ প্ৰথম পত্নীৰ প্ৰতিচ্চবি দেখিবলৈ পালে৷ এই কথাত ক্ষুণ্ণ হৈ মাধৱীয়েও এনে কিছুমান প্ৰেম-গীত গালে, য’ত কোৱলনেও মাধৱীৰ মন আনৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হোৱাৰ উমান পালে৷ তেতিয়াই আৱেগিক হৈ কোৱলনে মাধৱীক এৰি ক ন্নকিৰ ওচৰলৈ উলটি আহিল৷ কিন্তু তেতিয়ালৈ কোৱলনৰ সমগ্ৰ ধন শেষ হোৱাত কন্নকিক লৈ পাণ্ডুৰ ৰাজধানী মথুৰালৈ গ’ল৷ মদুৰাই  পাই তেওঁ এজন গুৱালৰ ঘৰত কন্নকিক ৰাখি ভৰিৰ এপাট নুপূৰ লৈ বজাৰলৈ বেচিবলৈ গ’ল৷ পথত তেওঁ পাণ্ডুৰজাৰ ৰাজ-প্ৰসাদৰ সোণাৰী এজনক লগ পালে৷ সেই সোণাৰীজনে ৰাণীৰ নুপূৰ এপাত চুৰি কৰিছিল৷ লগতে তেওঁ এই বুলিও প্ৰচাৰ কৰিছিল যে ৰাণীৰ এপাত নুপূৰ চুৰি হৈছে৷ সেই সময়তে নুপূৰৰ সৈতে কোৱলনক দেখা পাই তেওঁ বৰ প্ৰসন্ন হ’ল আৰু নুপূৰ কিনাৰ আশা দি তেওঁক ৰাজমহললৈ লৈ গ’ল৷ ৰাজমহলত গৈ সোণাৰীজনে ৰজাক জনালে যে ৰাণীৰ নুপূৰ চুৰ কৰা ব্যক্তিজন তেওঁ ধৰা পেলাইছে৷ ৰজাই ভালকৈ বিচাৰ নকৰি ৰাণীৰ বহু মূল্যৱান নুপূৰ পাটেই কোৱলনৰ হাতত থকা নুপূৰ পাট বুলি ভাবি ৰাজকীয় নীতি অনুসৰি তেওঁক মৃতু্যদণ্ড দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিলে৷ সেই সময়তেই দুখজনকভাৱে কোৱলনৰ মৃতু্য হ’ল৷ যেতিয়া কন্নকিৰ কাণত এই কথা পৰিল তেতিয়া তেওঁ ৰাজদৰবাৰ পালেগৈ; য’ত ৰজা আৰু ৰাণী দুয়ো একেলগে বহি আছিল৷ তাত কন্নকিয়ে যুক্তি দশাৰ্লে যে সেই নুপূৰ পাট তাইৰ আছিল আৰু কোৱলন নিৰপৰাধী আছিল৷ ন্যায় প্ৰিয় ৰজাই যেতিয়া বুজিব পাৰিলে যে তেওঁৰ অবিবেচনাৰ কাৰণেই× এজন নিদোৰ্ষী মানুহে প্ৰাণ হেৰুৱালে; তেতিয়া তেওঁৰ আকস্মিক আঘাত পাই থিতাতে মৃতু্য হয়৷ ৰজাৰ মৃতু্যত ৰাণীয়েও দেহ ত্যাগ কৰে৷ ইয়াৰ পাছত অসীম ক্ৰোধেৰে কন্নকি ৰাজমহলৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহিল আৰু নিজৰ সতীত্বক অগ্নিত বিসৰ্জন দি সমগ্ৰ মাদুৰাই নগৰ ভষ্ম কৰিলে৷

        শিলপ্পাদিকাৰমৰ সকলোতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশটো হ’ল ই এক মৌলিক ৰচনাশৈলী৷ তামিল ভাষাত ৰচিত প্ৰথম মৌলিক বৃহৎ কাব্য আছিল এইখনেই৷ ইলংগোয়ে এক অপূবৰ্ সুন্দৰ নাটকীয় শৈলীৰে কাহিনীৰ বৃত্তান্ত দাঙি ধৰিছে, যাৰ বাবে আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে পাঠকে আমনিদায়ক পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন নহয়৷ মাজে মাজে তৎকালীন লোকগীতৰ প্ৰয়োগেৰে অতি মনোৰমভাৱে কাব্যখনৰ সৌষ্ঠৱ বৃদ্ধি কৰিছে৷ কিছুমান বৰ্ণনাৰ মাজত সেই সময়ৰ গদ্যশৈলীৰ স্পষ্ট নিদৰ্শন পোৱা গৈছে৷ সেয়ে কাব্যখনত প্ৰাচীন গদ্যশৈলীও সংৰক্ষণ কৰিছে৷ শিলপ্পাদিকাৰম এখন উচ্ছ কৃতিৰ কাব্যই নহয়; দুহেজাৰ বছৰৰ আগৰ তামিল সাহিত্যৰ দাপোণ ৰূপে তামিল সাহিত্যৰ ইতিহাসত ইয়াৰ গুৰুত্ব আছে৷ শিলপ্পাদিকাৰমৰ কথা চোল ৰাজ্যত আৰম্ভ হৈ পাণ্ডীয় ৰাজ্য পৰ্যন্ত বিয়পি অৱশেষত চেৰ ৰাজ্যত ইয়াৰ সমাপ্তি হৈছে৷ সেইকাৰণে এই তিনিওখন প্ৰাচীন ৰাজ্যৰ এক বাস্তৱ সজীৱ চিত্ৰ এখন এই কাব্যৰ মাজত প্ৰতিফলিত হৈছে৷

        ইলংগো এজন জৈন মুনি আছিল যদিও তেওঁৰ কাব্যত আন ধৰ্মৰ প্ৰতি এক সহৃদয়াত্মক ভাৱধাৰা প্ৰকট হয়৷  উদাহৰণস্বৰূপে কাব্যখনত গোৱালী সকলৰ নৃত্য গীতৰ সন্দৰ্ভত গোৱালীসকলে গাইছিল -

        “পবৰ্তক কেন্দ্ৰকৰি, বাসুকী সপৰ্ক ৰচী কৰি

        হে মাধৱ, সেইদিনা তুমি সমুদ্ৰ মন্থন কৰিছিলা

        মন্থন কৰা সেই হাত, [পাছত] যশোদাৰ

        হাতত ৰচীৰে বান্ধ খাইছিল৷

        হে নৰসিংহ, হে ভ্ৰান্তি দূৰ কৰোঁতা!  তোমাৰে কেনে মায়া!!”

        শিলপ্পাদিকাৰমৰ সকলো খণ্ডৰ চমু পৰিচয় দিয়া ইয়াত সম্ভৱ নহয়৷ তথাপি কোৱলন আৰু মাধৱীৰ লগত বিভেদ জন্মোৱা গীতৰ কিছুমান পংক্তি বৰ উল্লেখযোগ্য৷

        প্ৰকৃততে ই আছিল এক লোকগীতহে; যি লোকগীতৰ ধ্বনিৰ অৰ্থই মাধৱীক আন কাৰোবাৰ প্ৰেমত মগ্ন থকাৰ দ্ব্যৰ্থ ইংগিতহে বহন কৰিছে৷ সেই অৰ্থতে কোৱলনৰ মন বিচলিত আৰু বিষণ্ণ হৈছিল৷ ফলত মাধৱীৰ সংগ ত্যাগ কৰিছিল৷

        দ্বিতীয়খন কাব্য হ’ল মনিমেকলই৷ এই কাব্যখন শিলপ্পদিকাৰম কাব্যৰ কাহিনীৰেই পৰৱৰ্তী সংযোজন৷ ইয়াত মাধৱী আৰু কোৱলনৰ কন্যা মণিমেকলইৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হৈছে৷ ইয়াৰ ৰচক হ’ল কুলৱনীকন চিলতলই শাট্টনাৰ৷ তেওঁ অন্তিম কবি পৰিষদৰ অন্যতম সদস্য আছিল বুলি জনা যায়৷ তামিল সাহিত্যত তেওঁৰ বিষয়ে এক মনোৰম কাহিনীৰ প্ৰচলন আছে৷ ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ আছিল বিশেষ পাৰদৰ্শিতা৷ কবি পৰিষদৰ সদস্য হোৱা কাৰণে তেওঁ প্ৰতিদিনে অনেক গ্ৰন্থৰ অধ্যয়ন কৰিব লগা হৈছিল৷  সোঁহাতত কাপ-মৈলাম আৰু বাওঁহাতত গ্ৰন্থ লৈ তেওঁ অধ্যয়নত মগ্ন হৈছিল৷ যেতিয়াই কিবা কাৰণত ভুল দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল তেতিয়াই সোঁহাতেৰে মূৰত টোকৰ মাৰি কলমেৰে মগজুত আঘাত কৰিছিল৷ এইদৰে নিৰন্তৰ লেখা-পঢ.া কৰোঁতে মূৰত আঘাত কৰি সহ্য কৰি থকাৰ কাৰণে তেওঁৰ মূৰত সদায় আঘাত দেখা গৈছিল৷ সেইকাৰণে তেওঁৰ নাম  চিলতলই শাটনাৰ– যাৰ অৰ্থ মূৰত আঘাত প্ৰাপ্ত ব্যক্তি৷

         মণিমেকলই কাব্য, বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ আছিল৷ মনিমেকলই গ্ৰন্থত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অসংখ্য চিত্ৰ ৰং তুলিকাৰে তুলি ধৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে৷

        এই  গ্ৰন্থৰ কাহিনীত গতানুগতিক শৃংখলা নাই৷ ইয়াৰ সাৰাংশ এনেধৰণৰ - কোৱলনৰ দ্বাৰা পৰিত্যক্ত হৈ মাধৱী বিৰক্ত হ’ল আৰু বৌদ্ধ ভিক্ষুণী হিচাপে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতি আগ্ৰহী হয়৷ তেওঁৰ কন্যা মণিমেকলই সৰুতেই ভিক্ষুণী হয়৷ এবাৰ ৰজাৰ সন্তান উদয় কুমাৰে মণিমেকলইক দেখা পাইছিল আৰু প্ৰেমত পৰি তেওঁৰ পাছ লৈছিল৷ কিন্তু মণিমেকলই তেওঁৰ হাতলৈ অহা নাছিল৷ এগৰাকী দেৱীয়ে তেওঁক লৈ গৈ মণিপল্লৱ  নামৰ দ্বীপ এটাত এৰি থৈ আহে; য’ত মণিমেকলয়ে ভগৱান বুদ্ধৰ দৰ্শন লাভ কৰে আৰু দ্বীপৰ দেৱতাৰ কৃপাত ইয়াতেই অক্ষয় প্ৰাপ্তি লাভ কৰি চোল ৰাজধানীলৈ উলটি আহে৷ তাৰপাছত তেওঁ কায়চণ্ডিকণ ৰূপে স্ত্ৰী বেশ ধৰি সবৰ্জনৰ সেৱাত মগ্ন হয়৷ এনেতে উদয় কুমাৰে কেনেবাকৈ গম পালে যে মণিমেকলয়ে কায়চণ্ডিকাণ ৰূপ লৈ ঘূৰি ফুৰিছে৷ এদিনাখন উদয়কুমাৰে কাঞ্চনন  নামৰ লোক এজনক মণিমেকলই বুলি ভাবি তেওঁৰ পাছে পাছে গ’ল৷ কাঞ্চননে উদয় কুমাৰক দেখা পালে আৰু ক্ৰোধত ৰাজকুমাৰক মৃতু্যদণ্ড দিলে৷ এই কথাতেই ছদ্মবেশী মণিমেকলইক  [উদয়কুমাৰৰ পিতৃ] গ্ৰেপ্তাৰ কৰিলে৷ কিন্তু পৰৱতীৰ্ সময়ত ৰাণীৰ অনুৰোধত তেওঁক মুক্ত কৰি দিয়া হয়৷ ইয়াৰ পাছত মণিমেকলইয়ে বিভিন্ন তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰি ঘূৰি ফুৰি কাশিপুৰ পালেগৈ আৰু তাত এখন বৌদ্ধ বিহাৰত জীৱনৰ শেষলৈকে ভিক্ষুণী হৈ জীৱন কটালে৷

        শাটনাৰৰ ভাষা শৈলী আৰু কবিত্ব শক্তিৰ অগাধ পাণ্ডিত্যৰ কাৰণে মণিমেকলইক শ্ৰেষ্ঠ মহাকাব্যৰ শ্ৰেণীত স্থান দিয়া হৈছিল৷ শাটনাৰে ঠায়ে ঠায়ে বৌদ্ধ ভিক্ষুৰ মাজত প্ৰচলিত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সংখ্যা, মীমাংসাৰ দৰে বিভিন্ন সিদ্ধান্তবাদী বিষয়সমূহ উল্লেখ কৰি সেইসমূহ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰাই কাব্যখনক এখন অতি প্ৰাসংগিক গ্ৰন্থৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে৷ ধৰ্ম-তৰ্ক আদিৰ লগতে তাত্ত্বিক দিশৰ প্ৰাৰম্ভিক আখৰা হিচাপে এই গ্ৰন্থৰ মূল্য অতি বেছি৷ ইতিহাসবিদ সকলৰ দৃষ্টিৰে ‘মণিমেকলই’ বহুমূলীয়া তথ্যৰ ভাণ্ডাৰ স্বৰূপ কাব্য৷

        শাটনাৰ সিদ্ধান্তবাদী বিদ্বানেই নাছিল; এজন স্ৰষ্টা কবিও আছিল৷ তেওঁৰ কাব্যত মনোমুগ্ধকাৰী শব্দচিত্ৰৰ ৰত্নস্বৰূপ সংযোজন দেখা যায়৷

        যেতিয়া উদয় কুমাৰে প্ৰথমে মণিমেকলইক ভৱনত দেখে; তেতিয়া তেওঁ সুদমদীক  সোধে - “ইয়াত কুশল কলাকাৰৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত অনেক মূৰ্তি আৰু চিত্ৰ ৰখা হৈছে৷ সেইকাৰণে মই চিনিব পৰা নাই৷ তোমাৰ সখী ক’ত আছে অনুগ্ৰহ কৰি দেখুওৱা৷”

        ভগৱান বুদ্ধৰ চৰণ প্ৰথমবাৰ দৰ্শন কৰি মণিমেকলাই স্তম্ভিত হৈ পৰিল৷ “পদুমৰ কলিৰ দৰে দুই হাত শিৰত যোৰ খালে৷ ফুল সদৃশ চকু তিৰ্‌বিৰাব ধৰিলে৷”

        ‘জীৱক চিন্তামণি’ মহাকাব্য জৈন মুনি মহাকবি তিৰুতক্কদেৱৰ অমৰ সৃষ্টি৷ এই গ্ৰন্থৰ ৰচনাকাল নৱম শতিকা বুলি জনা যায়৷ তথাপি তামিল সাহিত্যত প্ৰাচীন মহাকাব্যৰ ভিতৰত এইখনকো ধৰা হয়৷ সেয়ে এই গ্ৰন্থৰ প্ৰাসংগিকতা অনেক৷

        এই মহাকাব্যত জীৱক নামৰ ৰাজকুমাৰৰ জীৱনী, জন্ম আৰু মৃতু্যৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে৷ শৃংগাৰ ৰসৰ পয়োভৰ আছে যদিও কাব্যখনত জৈন ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ অতি উদাৰ দৃষ্টিৰে তুলি ধৰা হৈছে৷ কাব্যৰ নায়ক জীৱকে বিবাহ কৰি জীৱনৰ সকলো প্ৰকাৰ সুখ-দুখ ভোগ কৰি পৰৱর্তী সময়ত জীৱনৰ ক্ষণভংগুৰতাৰ উপলব্ধি কৰি ৰাজ্য তথা সুখ-ভোগ ত্যাগ কৰি সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰি লয় আৰু সোঁশৰীৰে সিদ্ধ লোকত অৱস্থান কৰে৷ চমুকৈ এয়েই কাব্যখনৰ চমু কাহিনী৷

        সাহিত্যিক দৃষ্টিৰে ‘জীৱক চিন্তামণি’ গ্ৰন্থৰ মহত্ত্ব এয়ে যে বিৰুত্ত  ছন্দত ৰচনা কৰা এইখনেই তামিলৰ প্ৰথম কাব্য৷ কবিয়ে তেওঁৰ সময়ৰ তামিল প্ৰদেশৰ ৰাজনীতি তথা সামাজিক তথ্য, কলাত্মক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনক সজীৱ আৰু বাস্তৱ ৰূপত ইয়াত নিমাৰ্ণ কৰিছে৷ সেইকাৰণে ঐতিহাসিক দৃষ্টিভঙ্গীৰেও এই কাব্যক মহত্ত্বপূৰ্ণ বুলি মানি লোৱা হৈছে৷

        এই কাব্যত অতিৰুক্তি আৰু অতু্যক্তিৰ অধিক প্ৰয়োগ দেখা যায় যদিও তেওঁৰ কবিতাত এক অদ্ভুত মাধুয্যৰ্ বিদ্যমান৷ শব্দৰ সাঙ্গীতিক লহৰত অবাস্তৱ কাহিনী বাস্তৱ ৰূপত নিমাৰ্ণ কৰা হৈছে৷ তেওঁৰ ভাষা আৰু ৰচনাশৈলীয়ে তামিল সাহিত্যক এক নতুন ৰূপ প্ৰদান কৰিছে৷ মহাকবি কম্বনে নিজৰ সবৰ্শ্ৰেষ্ঠ কাব্য ‘কম্ব ৰামায়ণ’ত ‘জীৱক চিন্তামণি’ৰ শৈলীক গুৰুত্ব দিছে আৰু তিৰুতক্কদেৱে বহু ভাবৰ উপমা পোনপটীয়াকৈ নিঃসংকোচভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা দেখা গৈছে৷

        জীৱক চিন্তামণিত ৩১৪৭ কবিতা আছে৷ ইয়াৰ বিশেষত্ব সন্দৰ্ভত ইয়াত আলোকপাত কৰা সম্ভৱ নহয়৷ কবিৰ বৰ্ণনাৰ শৈলীৰ দুই এটি উদাহৰণহে তুলি ধৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে৷

        জৈন ধৰ্মৰ পুৰ্নজন্ম সিদ্ধান্ত আৰু বৈৰাগ্যৰ ভাৱনা, জীৱৰ সন্ন্যাস গুণৰ সময়ৰ কথা এই উক্তিত স্পষ্ট ৰূপত প্ৰতিফলিত হৈছে - “আমি পূবৰ্জন্মত এই সকলৰ [পুত্ৰ পৰিবাৰ] বান্ধৱ নাছিলোঁ৷ ভৱিষ্যত জন্মতো আমি এওঁলোকৰ বন্ধ³ নহও৷ এই কাৰণে বন্ধ³ বুলি বাস্তৱ বস্তু একো নাই৷”

        পাঁচখন লঘু কাব্যৰ ভিতৰত নীলকেশী তথা উদয়ণ কুমাৰ কাব্য আদি স্বামীনাথ আয়াৰৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ হৈছিল৷ এই পাঁচখন কাব্য জৈন কবিসকলৰ দ্বাৰা ৰচিত৷ কাব্যৰসিকসকলৰ মন্তব্য এয়ে যে এই কাব্যসমূহত কাব্যৰ লক্ষণ কম; ধৰ্ম প্ৰচাৰহে ইয়াৰ প্ৰধান দিশ৷

        সংঘকালত জীৱনেই প্ৰধান বুলি গণ্য কৰা হৈছিল৷ কিন্তু সংঘোত্তৰ কালত ধাৰ্মিক তৰ্ক-বিতৰ্ক আৰু সিদ্ধান্তৰ প্ৰচাৰত লৌকিক জীৱনতকৈ অধিক মহত্ব প্ৰদান কৰা হয়৷ সকলোতকৈ উদ্ধৰ্ত সংঘকালীন কবিসকলে জীৱনৰ প্ৰতি যি অদম্য উৎসাহ আৰু আশাবাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল সেয়া ক্ৰমে পৰিৱৰ্তন হোৱা দেখা যায় আৰু সংঘোত্তৰ কালত জীৱনৰ প্ৰতি উদাসীনতা, নৈৰাজ্য আৰু ঘৃণালৈ পৰিৱৰ্তন হয়৷ হয়তো ই সংঘকালৰ নিবোৰ্ধ ভোগবাদৰ স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়াহে আছিল অথবা এইটোও হ’ব পাৰে যে জৈন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱৰ ফলস্বৰূপে জনতাৰ মাজত এনে ভাৱনা ভৰি পৰিছিল৷ নতুবা এইদৰেও ভাবিব পাৰি যে স্বভাৱত জনতাৰ মাজত ভোগবাদৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ৰূপত যি বিৰাগ আৰু নৈৰাশ্যৰ ছাঁ পৰিছিল, সেই ছাঁ বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ প্ৰচাৰকসকলে আৰু বঢ.াই তুলিলে৷

        এইটোও গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা যে বিভিন্ন ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ এইদৰে বৃদ্ধি পোৱাৰ পাছতো সংঘোত্তৰ কালৰ কবিসকলৰ মাজত অথবা জনতাৰ মাজত ভেদ আহিব পৰা নাছিল৷ ৰজা-প্ৰজা সকলোৱে সকলো ধমাৰ্ৱলম্বীৰ সৈতে একে ধৰণৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল৷ এনেধৰণৰ কথাও দেখা গৈছিল যে একোটা পৰিয়ালতে বিভিন্ন ধৰ্মৰ লোকো আছিল৷ উদাহৰণস্বৰূপে শিলপ্পদিকাৰমৰ ৰচয়িতা ইলংগো জৈন আছিল; কিন্তু তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ ৰজা চেংকুতুৱন বৈষ্ণৱ আছিল৷

*****